Niskie kompetencje wychowawcze, dysfunkcja czy patologia ? Gdzie jest granica....
Zrozumienie różnicy pomiędzy niskimi kompetencjami wychowawczymi, dysfunkcją a patologią nie jest niczym prostym.
Poniższy artykuł zobrazuje na czym polega dysfunkcja rodzin. Dysfunkcja , która prowadzi do powstania zjawisk patologicznych.
A. Przybyłka w swoich publikacjach określa rodzinę dysfunkcyjną jako tą, której życie społeczne regulowane jest odrzuceniem powszechnie panujących norm, zasad, wartości i wzorów zachowań. Takie działania z kolei prowadzą do pogłębienia nieprzystosowania społecznego dzieci z takich rodzin oraz zaburzenia wszystkich relacji i komunikacji grupowej. [1] Inna definicja zaproponowana przez S. Kawula mówi, że rodzina dysfunkcyjna to grupa członków, która nie potrafi dostatecznie dobrze wypełniać swoich funkcji rodzicielskich, a więc taka, która nie potrafi realizować sowich obowiązków i zadań względem swoich dzieci i pozostałych członków rodziny. Ponadto członkowie rodziny dysfunkcyjnej nie potrafią rozwiązywać pomyślne swoich procesów i sytuacji kryzysowych. [2]
Dysfunkcja w rodzinie obejmuje zazwyczaj kilka sfer. Jedną z nich jest wycofanie się i izolacja z życia społecznego. Rodzina taka żyje w zamkniętym środowisku. Dominującym zachowaniem jest koncentracja na sobie i ignorowanie lub nadopiekuńczość w stosunku do innych. Druga cecha to sztywny podział ról, nieadekwatny obraz świata i niewłaściwy stosunek do innych ludzi. [3] Często obraz rodziny jest zmącony i nie przybiera ogólnie przyjętej normy.
Charakterystyczne dla rodzin dysfunkcyjnych jest to, że jej członkowie nie potrafią wyrażać uczuć i radości. Występuje skłonność do emocjonalnego i fizycznego znęcania się. W takiej rodzinie tłumi się emocje, panuje atmosfera dystansu i chłodu uczuciowego.[4] Rodzina niepoprawnie funkcjonująca to ta, w której rodzice nie wypełniają swoich obowiązków względem dzieci. Powodem takiego zachowania jest problem alkoholowy, przemoc seksualna, terror psychiczny, przemoc fizyczna, przewlekła choroba rodziny. Zaburzenia w funkcjonowaniu rodziny przejawiają się także w niewłaściwym odnoszeniu się do dziecka, nieznajomości jego potrzeb, autorytaryzmem, niekonsekwencją oraz brakiem zgodności co do metod wychowania.[5]
Dysfunkcjonalność rodziny może być związana z różnymi jej zadaniami i może mieć zróżnicowane natężenie. Można wyróżnić zaburzenia funkcji ekonomicznej, socjalizacyjnej, wychowawczej, opiekuńczej i emocjonalnej. Funkcja ekonomiczna dotyczy zaspokojenia materialnych potrzeb członków rodziny a z tym niektórych funkcji społecznych. Zaburzenie tej funkcji opiszę jedynie w odniesieniu do rodzin patologicznych. Wiadomo jest, że zaburzenia funkcji ekonomicznej są również problemem w rodzinach funkcjonujących prawidłowo. Pomimo trudności ekonomicznych rodzina nadal sprawuje należytą opiekę nad dzieckiem i ma zdolności do zabezpieczenia jego dobra.
Zaburzenia funkcji ekonomicznej w rodzinach dysfunkcyjnych spowodowane są kilkoma czynnikami, wśród nich są:
· brak stałej pracy zarobkowej,
· regularne, wieloletnie korzystanie z pomocy społecznej, w tym żywność i zasiłki stałe czy celowe,
· problemy alkoholowe lub inne uzależnienia,
· brak wykształcenia – jako czynnik powodujący brak pracy lub niskie dochody.
Funkcja ekonomiczna w rodzinach patologicznych dotyczy zarówno dóbr koniecznych jak żywność czy dóbr należnych dziecku z tytułu bycia członkiem rodziny jak ubrania, obuwie, zabawki i inne. Zaburzenia w zabezpieczeniu podstawowych potrzeb niezbędnych do życia powoduje znaczne zaniżenie kompetencji społecznych. Obniża się poczucie godności, a w efekcie dochodzi do zaburzeń ogólnorozwojowych. Izdebska pisze, że problemy powodujące dysfunkcję wynikają z jej wnętrza. Wskazuje na:
· przestępczość,
· alkoholizm,
· zachowania autodestrukcyjne,
· dewiacyjne zachowania seksualne,
· zaburzenia psychiczne,
· obłożna choroba fizyczna,
· kalectwo,
· rozbicie rodziny,
· układ nieformalnego związku,
· złe pożycie rodziców,
· zawężone stosunku emocjonalne,
· patologiczne zachowania rodziców,
· uzależnienia,
· prostytucja. [6]
M. Łobocki twierdzi, że właściwe realizowanie funkcji wychowawczej polega na zaspokojeniu podstawowych potrzeb biologicznych i psychospołecznych dzieci a przede wszystkim potrzeby bezpieczeństwa, miłości, afiliacji, uznania i samo urzeczywistnienia.[7] Funkcja wychowawcza wpływa także na wskazywaniu odpowiednich wzorów zachowań, które przyczyniają się do identyfikacji dzieci z rodzicami. Zaburzenia tej funkcji mają zatem charakter całościowy. Wpływają na zaburzenia w funkcjonowaniu biologicznym i psychospołecznym.[8]
W rodzinach dysfunkcyjnych powstają różne negatywne zachowania. Wśród wielopłaszczyznowych negatywnych przejawów zachowań członków rodziny można wymienić: zakłócenia stosunków uczuciowych, zerwanie więzi emocjonalnych, traumatyczną atmosferę w domu, konflikty, agresję i przemoc w środowisku rodzinnym. Rodziny z pogranicza patologii społecznej przejawiają zdecydowane negatywne stosunki emocjonalne, w wyniku których dochodzi do odrzucenia dziecka, jawnego demonstrowania wobec niego wrogich uczuć, okazywania niezadowolenia, krytykowania jego poczynań, stosowania regularnych surowych kar. W rodzinach patologicznych dochodzi do regularnej przemocy fizycznej i psychicznej ze strony opiekunów. [9]
Zaburzenia w obszarze więzi emocjonalnych wychodzą z konfliktów małżeńskich lub konfliktów między partnerami seksualnymi opiekunów. Nieporozumienia, kłótnie między nimi występują regularnie i często mają bardzo duże natężenie negatywnych emocji. Konflikty, o których mowa są źródłem nerwowej, chłodnej i traumatycznej atmosfery domowej. Zaburzenia w tej sferze można określić jako atmosferę:
· napiętą, pełną nieufności, niedomówień, powodującą różne zagrożenia,
· hałaśliwą, agresywna, prowadzącą do przemocy psychicznej,
· depresyjną, gdzie smutek, przygnębienie i rezygnacją są czymś stałym,
· obojętną, gdzie nie ma miejsca na związki emocjonalne,
· nadmiaru emocji i problemów trudnych. [10]
Agresja i przemoc są charakterystyczne dla rodzin przestępczych. Mają znamiona działań zamierzonych lub niezamierzonych, które wynikają z przewagi siły. W rodzinach o wysokim poziomie dysfunkcji najczęściej występuje przemoc. Kary cielesne stosowane przez rodziców dysfunkcjonalnych noszą często znamiona zachowań agresywnych i powodują ból i cierpienie biologicznych i fizycznych obrażeń. [11] Agresja ta często stosowana jest w sposób nieświadomy i ma też charakter agresji psychicznej. Przemoc psychiczna niesie ze sobą poniżenie, zagrożenie, lęk, ograniczenie kontaktów społecznych czy narzucenie swoich racji.
W. Badur –Madej i A. Dobrzyńska – Masterhazy klasyfikują przemoc ze względu na jej przejawy. Wyróżniają następujące cztery rodzaje przemocy:
· przemoc fizyczna – przemyślane zachowanie, którego celem jest uszkodzenie ciała, są to takie formy jak popychanie, policzkowanie, napaść, rzucanie przedmiotami i inne,
· przemoc seksualna,
· przemoc psychiczna,
· zaniedbanie- traktowane jako notoryczny brak opieki i wystawianie dziecka na niebezpieczeństwo. [12]
W rodzinach patologicznych dochodzi do przemocy seksualnej względem dzieci. Ma ona postać wymuszeń pożycia seksualnego na członkach rodziny, a nawet seksualnego zaspokojenia kosztem dziecka. Przemoc seksualna może mieć zróżnicowany charakter. Dzieci mogą być wykorzystywane przez rodzeństwo, rodziców lub ich znajomych. Problem ten jest bardzo poważny, część dzieci nie informuje, że jest ofiarą przemocy seksualnej ponieważ nie zdaje sobie z tego sprawy. Jest to dla nich stan naturalny. Nie znając innego życia nie są w stanie wyodrębnić z tego zachowania elementów, które mają charakter patologiczny. [13]
Należy podkreślić jak kluczowe znaczenie dla rozwoju dziecka ma dobrze funkcjonująca rodzina. Nie można rozpatrywać dysfunkcji jednopłaszczyznowo, ponieważ jeden element zaburzenia w obszarze jej funkcjonowania generuje kolejny. Zgodnie z tym uważam, że dysfunkcje przybierają charakter zmienny i są uzależnione od wielu czynników wewnętrznych. Nie ma możliwości uniknięcia dysfunkcji w sytuacji gdy zaburzenia w takich rodzinach są często wielopokoleniowe. Myślę, że najbliższe mojemu rozumowaniu jest stwierdzenia Jana Szczepańskiego, który uznał, że model rodziny dysfunkcyjnej to ognisko domowe, które przechodzi kryzys, a w efekcie dochodzi do jego rozpadu.
[1] http://bazhum.muzhp.pl/dostęp z dnia 02.01.2019.
[2] http://bazhum.muzhp.pl/dostęp z dnia 02.01.2019 .
[3] Ryś M., Psychologiczne źródła dysfunkcji …op. cit., s. 88.
[4] Tamże, s. 89.
[5] Pyźlak G., Rodzina dysfunkcyjna i formy jej pomocy, Legnica 2013, s. 121.
[6] Cudak H., Dysfunkcje rodziny i jej zagrożenia opiekuńczo wychowawcze, Pedagogika rodziny , 7-14 2011, s. 10.
[7] Sołtysiak T., Gołembowska M., Zagrożenia i zaburzenia w funkcjonowaniu polskich rodzin, Włocławek 2007, s. 68.
[8] Tamże, s. 68.
[9] Cudak H., Dysfunkcje rodziny i jej zagrożenia …op. cit., 7-14 2011, s. 10.
[10] Obuchowska I., Dynamik nerwic. Psychologiczne aspekty zaburzeń, nerwicowych u dzieci i młodzieży, Warszawa 1986, s. 35.
[11] Cudak H., Dysfunkcje rodziny i jej zagrożenia opiekuńczo wychowawcze, Pedagogika rodziny, 7-14 2011, s. 12.
[12] Kacprzak L., Przemoc wobec dziecka jako patologia społeczna, Piła 2006 , PSZ im. Stanisława Staszica, s. 11.
[13] Cudak H., Dysfunkcje rodziny i jej zagrożenia… op. cit. , s. 12
Komentarze
Prześlij komentarz